What does it mean to comment in philosophy at the Age of Portuguese Humanism

DOI: https://doi.org/10.34640/univmadeiracjhs1carvalho

Authors

Keywords:

Philosophy, Commentary, Physics, Metaphysics, Pedro da Fonseca, Coimbra Course

Abstract

Sticking to the sixteenth-century Portuguese case, the present article aims at two goals: to contribute to characterize the philosophical commentary, and to propose a new interpretative model of the well-known “Coimbra Course”. Putting forward the possibility of an evolution in Pedro da Fonseca’s mental path regarding the place of logic and metaphysics and interpreting its implication in characterizing the object here at stake (the philosophical commentary), the article considers two typologies, one genetic (Góis/Couto), the other analytical-resolutive (Fonseca), which can be sustained by the fact that Fonseca and Manuel de Góis diverge from each other on how to conceive the beginning of philosophy, metaphysics for the former, physics for the latter.

References

Corpus primário

CC = Commentarii Collegii Conimbricensis Societatis Iesu, In Octo Libros Physicorum Aristotelis Stagiritae , A. Mariz, 1592; Commentarii Collegii Conimbricensis Societatis Iesu. In libros Meteororum Aristotelis Stagiritae, S. Lopes, 1593; Commentarii Collegii Conimbricensis Societatis Iesu In libros Aristotelis, qui Parva Naturalia appellantur, S. Lopes, 1593; In libros Ethicorum Aristotelis ad Nicomachum, aliquot Conimbricensis Cursus Disputationes in quibus praecipua quaedam Ethicae disciplinae capita continentur, S. Lopes, 1593; Commentarii Collegii Conimbricensis Societatis Iesu. In Quatuor libros de Coelo Aristotelis Stagiritae, A. Mariz, 1597; Commentarii Collegii Conimbricensis Societatis Iesu, In duos libros De Generatione et Corruptione Aristotelis Stagiritae, A. Mariz, 1597; Commentarii Collegii Conimbricensis Societatis Iesu, In tres libros de Anima Aristotelis Stagiritae, A. Mariz, 1598; Commentarii Collegii Conimbricensis e Societate Iesu. In universam Dialecticam Aristotelis Stagiritae, D. G. Loureiro, 1606.

CMA = Commentariorum Petri Fonsecae Lusitani, Doctoris Theologi, Societatis Iesu: In Metaphysicorum Aristotelis Stagiritae. Continet hic Tomus Primus quatuor priorum librorum explicationem, F. Zanettum et B. Tosium Socios, 1577; Commentariorum Petri Fonsecae Lusitani, Doctoris Theologi, Societatis Iesu: In Metaphysicorum Aristotelis Stagiritae Libros. Tomus II. Continet hic Tomus Quinti Libris Explicationem, J. Tornerii, 1589; Commentariorum Petri Fonsecae Lusitani, Doctoris Theologi, Societatis Iesu: In Metaphysicorum Aristotelis Stagiritae Libros, Tomus III. Continet his Tomus VI. VII. VIII et IX. Lib. Explicationem, E. de Lyra, 1604; Commentariorum Petri Fonsecae Lusitani, Doctoris Theologi, Societatis Iesu: In Metaphysicorum Aristotelis Stagiritae Decimum, Undecimum et Duodecimum cum sequentium duorum interpretatione. Tomus IV, H. Cardon, 1612.

ID = Pedro da Fonseca (1964). Instituições Dialécticas/Institutionum Dialecticarum Libro Octo. Introdução, estabelecimento do texto, tradução e notas por J. F. Gomes, Universidade de Coimbra.

IF = Index Philosophicus, in CMA 1589, in fine.

DM = Francisco Suárez (1960-66). Disputaciones metafísicas, edición y traducción de Sergio Rábade Romeo, Salvador Caballero Sánchez y Antonio Puigcerver Zanón, Gredos.

Litterae = Litterae quadrimestres ex universis, praeter Indiam et Brasiliam, Tomus primus (1546-1552), Matriti, 1894.

Bibliografia secundária

Ayer, A.J. (1980). Hume. Oxford University Press.

Barbosa, Aires (1516). Aratoris Cardinalis Historia Apostolica cum Commentariis Arii Barbosae Lusitani. Ioannis de Porrris.

Caetano, C. (1952). In De ente et essentia D. Thomae Aquinatis comentaria. Marietti.

Carvalho, M. S. de (1994). Introdução à Analéctica Diaporética. Da (In)actualidade das Quaestiones como Método Filosófico. Caderno de Filosofias, 6/7, 39–108.

Carvalho, M. S. de (2015). Filosofia da Educação Conimbricense. Sobre o De Magistro de Sebastião do Couto (no ‘Curso Aristotélico Jesuíta de Coimbra’, 1606). Revista Filosófica de Coimbra, 24, 149–165.

Carvalho, M. S. de (2018). O Curso Aristotélico Jesuíta Conimbricense. Imprensa da Universidade de Coimbra-Imprensa Nacional.

Carvalho, M. S. de (2020a). O jovem Karl Marx, leitor inesperado de um comentário jesuíta português. Brotéria, 191(5), 410-418.

Carvalho, M. S. de (2020b). Dicionário do Curso Filosófico Conimbricense. Palimage.

Carvalho, M. S. de (2021). Philosophy at the Geopolitical Service of Mission: Coimbra Jesuits’ “Wirkungsgeographie” (1542–1730). In C. Casalini, E. Colombo, and S. Meehan (Eds.), Engaging Sources: The Tradition and Future of Collecting History in the Society of Jesus (Proceedings of the Symposium held at Boston College, June 11–13, 2019) (pp. 1–15). Institute of Jesuit Sources. https://doi.org/10.51238/ISJS.2019.25

Carvalho, M. S. de (2023). Uma ‘escola filosófica de Coimbra’? História, tendências e problemas. Revista Filosófica de Coimbra, 32, 255–275.

Carvalho, M. S. de (2025). The Chinese Notebook. Five Lectures on Conimbricense Philosophy at Sun Yat-sen University. Imprensa da Universidade de Coimbra.

Codina-Mir, G. (2000). The ‘Modus Parisiensis’. In V. J. Duminuco (Ed.), The Jesuit Ratio studiorum: 400th Anniversary Perspectives (pp. 28-49). Fordham University Press.

Copenhaver, B. P. & Schmitt, Ch. B. (2002). Renaissance Philosophy. Oxford University Press.

Descartes, R. (1640). Œuvres, AT III. 248-252.

Dias, J. S. da Silva (1969). A Política cultural na época de D. Joao III. Universidade de Coimbra.

Dias, J. S. da Silva (1973). Os descobrimentos e a problemática cultural do século XVI. Universidade de Coimbra.

Enenkel, K. (2012). Die Humanistische Kultur Coimbras als Wiege des Emblematischen Kommentars: Sebastian Stockhamers-Alciato Kommentar für João Meneses Sottomayor (1552). In M. Berbara & K. A. E. Enenkel (Eds.), Portuguese Humanism and the Republic of Letters (pp. 149–218). Brill.

Enes, J. (s.d.). Pedro da Fonseca na génese dos discursos filosóficos da Modernidade. Texto manuscrito.

Estaço, A. (1566). Catullus cum Commentario. Aedibus Manutianis.

Figueiredo, M. de (1529). Commentum in Plinii Naturalis Historiae Prologum a Iuris Vtriusque Doctore Martino Figuereto editum Serenissimi Portugaliae Regis Senatore. Germanum Galhard.

Foucault, M. (1968). As Palavras e as Coisas. Uma Arqueologia das Ciências Humanas (A. R. Rosa, Trad.). Portugália Editora.

Gilson, E. (1913). Index Scolastico-Cartésien. Vrin.

Góis, D. de (1539). Commentarii Rerum Gestarum in India. R. Rescii.

Góis, D. de (1549). De Bello Cambaico Ultimo Commentarii Tres. S.S. Diestensem.

Gouveia, A. de (1966). Comentário sobre as Conclusões e Em Defesa de Aristóteles contra as calúnias de Pedro Ramo. Estabelecimento do texto e tradução de Miguel P. de Meneses, Introdução de A. Moreira de Sá. Instituto de Alta Cultura.

Guidi, S. & Carvalho, M. S. de (2023). Pedro da Fonseca. Humanism and Metaphysics. Brepols.

Heidegger, M. (1975). Die Grundprobleme der Phänomenologie. Band 24. V. Klostermann.

Iturrioz, J. (1949). Estudios sobre la metafísica de Francisco Suárez. S.I. Ediciones Fax.

Kristeva, J. (1969). Semeiotiké: Recherches pour une sémanalyse. Seuil.

Martins, A. M. (1991). A Metafísica Inacabada de Fonseca. Revista Portuguesa de Filosofia, 47, 517–534.

Nelles, P. (2007). Libros de papel, libri bianchi, libri papyracei: Note-Taking Techniques and the Role of Student Notebooks in the Early Jesuit Colleges. Archivum historicum Societatis Iesu, 76, 75–11.

Ong, W. J. (1958). Methodus, and the Decay of Dialogue: From the Art of Discourse to the Art of Reason. Harvard University Press.

Pereira, B. F. (2012). Retórica e Eloquência em Portugal na Época do Renascimento. Imprensa Nacional-Casa da Moeda.

Pereira, M. B. (1967). Ser e Pessoa. Pedro da Fonseca. Universidade de Coimbra.

Poncela González, Á. (2011). Aristóteles y los jesuitas. La génesis corporativa de los Cursus Philosophicus. Cauriensia, 6, 75–111.

Ridder, L. (2002). Mereologie. Ein Beitrag zur Ontologie und Erkenntnistheorie. Vittorio Klostermann.

Schmitt, Ch. B. (2004). Aristóteles y el Renacimiento (S. Manzo, Trad.). Universidad de León.

Schmutz, J. (2012). Medieval Philosophy after the Middle Ages. In J. Marenbon (Ed.), The Oxford Handbook of Medieval Philosophy (pp. 245–266). Oxford University Press.

Stegmüller, F. (1959). Filosofia e Teologia nas Universidades de Coimbra e Évora no Século XVI. Universidade de Coimbra.

Teive, D. de (1547). Commentarius de rebus a Lusitanis in India apud Dium gestis Anno salustis nostrae. J. Barrerius.

Thorndyke, L. (1951). The cursus philosophicus before Descartes. Archives internationales d’Histoire de la Science, 4, 16–24.

Wakúlenko, S. (2006). Enciclopedismo e Hipertextualidade nos ‘Commentarii Collegii Conimbricensis e Societate Iesu in Universam Dialecticam Aristotelis Stagiritae’. In O. Pombo, A. Franco, & A. Guerreiro (Eds.), Enciclopédia e Hipertexto (pp. 302–357). Edições Duarte Reis.

Published

2026-02-25

How to Cite

Carvalho, M. S. de. (2026). What does it mean to comment in philosophy at the Age of Portuguese Humanism: DOI: https://doi.org/10.34640/univmadeiracjhs1carvalho. Commentarium Journal, 1, 19–43. Retrieved from https://commentarium.web.uma.pt/index.php/journal/article/view/18

Issue

Section

Articles